Sections

100-lecie Misjonarzy w Brazylii: VIII. Misje ludowe w stylu odnowionym

100-Brasil-Paszek-cover.jpg
Ks. Wiktor Paszek CM[*]

100-LECIE PRACY MISYJNEJ POLSKICH KSIĘŻY MISJONARZY
ŚW. WINCENTEGO A PAULO W BRAZYLII (1903–2003)
[**]



Misje ludowe w stylu odnowionym

Grupa misyjna Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo w Kurytybie przyjmowała i głosiła misje ludowe z początku tylko w języku polskim i tylko w parafiach, w których przeważała ludność polskiego pochodzenia. W tych samych parafiach osobne misje w języku portugalskim głosili brazylijscy redemptoryści, pasjoniści lub kapucyni. Odprawiano je przed albo po misjach polskich. Od lat pięćdziesiątych Księża Misjonarze św. Wincentego a Paulo zaczęli przyjmować misje ogólnoparafialne głosząc nauki w obydwu językach; jednak pierwszeństwo dając parafiom, w których zamieszkuje ludność polskiego pochodzenia.

W ostatnich latach XX w. Misje ludowe przybrały nowy charakter. Z dotychczasowych jednorazowych odwiedzin i nauk przekształciły się w stałą współpracę misjonarzy z proboszczem i całą parafią. Program składa się z trzech części: tzw. Przed-Misje, Misje i Po–Misje (Pre–Missăo, Missăo, Post–Missăo).

A) Przed–Misje, to okres przygotowania, który trwa minimum dwa miesiące. Rozpoczyna się on z chwilą, gdy grupa misyjna przyjeżdża po raz pierwszy do parafii i odwiedza wszystkie placówki duszpasterskie jak: kościoły, kaplice, szkoły i inne ośrodki kultu religijnego. Odwiedziny te zapowiedziane przez ks. Proboszcza gromadzą wszystkich wiernych w ogólności. Księża Misjonarze po odprawieniu Mszy św. Zapoznają wiernych z programem przygotowania misji parafialnej. Program ten obejmuje:

1. Dokładny spis rodzin należących do danej społeczności (wspólnoty) COMMUNIDADE. Do wykonania tego zadania wybiera się spośród wiernych odpowiednie osoby, które otrzymują przygotowane w tym celu listy i zobowiązują się dostarczyć proboszczowi w ciągu miesiąca gotowe rezultaty tego spisu. Ponadto, przy pomocy proboszcza wypełniają kwestionariusz określający stan duszpasterski i moralny danej społeczności (wspólnoty). Kwestionariusz wraz z rezultatem spisu rodzin otrzymuje Misjonarz przed rozpoczęciem właściwej Misji.

2. Po dokonaniu spisu dzieli się miejscowość na sektory, średnio po sto rodzin, a każdy sektor na grupy po 9 rodzin dla odprawiania po domach nowenny przygotowawczej do misji.

3. W każdej grupie dziewięciu rodzin wybiera się Koordynatorów czyli przewodniczących, którzy z kolei dobierają sobie ludzi, zwłaszcza spośród młodzieży, tworząc ekipę liturgiczną do odprawiania nowenn.

4. Koordynator każdej grupy, mający specjalne odznaczenia, odwiedza wszystkie rodziny swojej grupy, zapraszając je do wspólnej modlitwy przez 9 dni, codziennie w innym domu. W tym celu ustala się z nimi dzień i godzinę rozpoczęcia nowenny i porządek odwiedzin.

5. Każda rodzina, która zgadza się uczestniczyć w Nowennie otrzymuje obrazek Matki Bożej Łaskawej – Cudownego Medalika. Obrazek ten umieszcza się na drzwiach, lub w oknie w miejscu widocznym, od ulicy lub drogi.

6. Kilka tygodni przed rozpoczęciem misji, Koordynatorzy wszystkich grup utworzonych do odprawiania nowenny zbierają się w kościele PARAFIALNYM na jednodniowe przeszkolenie. Prowadzi je ks. Misjonarz przy pomocy kleryków lub sióstr zakonnych. Otrzymują oni książeczki do odprawiania nowenny, które potem rozprowadzają do wszystkich rodzin. Zapoznają się z praktyką odprawiania nowenny i uczą się pieśni, które będą im towarzyszyć.

7. Dziesięć dni przed rozpoczęciem Misji wierni zbierają się w kościele, kaplicy lub szkole czy innym miejscu kultu, gdzie odprawia się nabożeństwo zwane „Revoada dos andores” (rozlot feretronów). Koordynator każdej grupy 9–ciu rodzin przynosi figurę Matki Bożej w formie feretronu i po jej poświęceniu zanosi w procesji z pieśnią i modlitwą różańcową na ustach do domu wyznaczonego na pierwszy dzień nowenny. Tam dziewięć rodzin zebranych wokół figury Matki Bożej odprawia nowennę według książeczki, której tekst zawiera czytania z Pisma św. z komentarzami, oraz modlitwy wiernych. Po nowennie figurka pozostaje w tym domu, a w dniu następnym znów w procesji zostaje przeniesiona do następnego domu.

8. Po zakończeniu nowenny wszyscy koordynatorzy przynoszą figurki znów w procesji do kościoła, kaplicy czy ośrodka kultu na przyjęcie Misjonarza i tam pozostają przez cały czas misji.

9. Zadaniem koordynatorów jest także odnalezienie małżeństw żyjących bez sakramentu małżeństwa – w czasie spisu i doprowadzenie ich do ks. Proboszcza celem uregulowania tych spraw jeszcze przed rozpoczęciem misji. To udaje się w 90 procentach tak, że praktycznie misjonarze nie udzielają już ślubów w czasie misji. Praktyka ta ma wielkie znaczenie wychowawcze, gdyż według dawnego zwyczaju udzielanie ślubu przez misjonarzy sprawiało, że wiele narzeczonych zawierało tylko kontrakty cywilne, czekając nieraz kilkanaście lat na misjonarza, by im udzielił ślubu kościelnego, bo jak mówili, ks. Misjonarz udziela ślubu szybko, bez wymagań i za darmo; tzn. bez ogłoszeń i bez kursu przedmałżeńskiego.

10. Celem odprawiania nowenny przygotowawczej do misji jest:

a) Uproszenie łaski Bożej dla misji. Dzięki tej nowennie modli się cała parafia. Niektóre osoby, a nawet całe rodziny zaniedbane religijne powracają do wspólnoty parafialnej, do wspólnej modlitwy, a czasem uczą się dopiero modlić. Poza tym otrzymują pierwsze pouczenie za pomocą czytanek i komentarzy tak, iż największa część nawróceń rozpoczyna się w czasie nowenny.
b) Pojednanie osób, rodzin czy sąsiadów. Brak zgody sąsiedzkiej jest największą trudnością w organizowaniu tych nowenn, gdyż rodziny powaśnionych nie chcą przyjąć u siebie, lub pójść na nowennę do tych sąsiadów. I to spotyka się niestety najczęściej wśród rodzin polskiego pochodzenia.

Np. w miejscowości, której mieszkańcy byli w 90% pochodzenia polskiego, zdarzył się taki wypadek; w dniu rozpoczęcia nowenny, gdy procesja z figurką Matki Bożej zbliżała się do pierwszego domu, jego właściciel stał przy wejściu na podwórze i zapraszał wszystkich. Jednak, gdy zobaczył zbliżającego się sąsiada, z którym od lat żył w niezgodzie, powiedział do niego: Ty nie wejdziesz do mojego domu, ani nawet na podwórze! Potem wyrwał sztachetę z płotu i uderzył go w głowę rozcinając mu nos. Niektórzy z obecnych pospieszyli mu na pomoc odwożąc go do szpitala. Inni zaś na prośbę koordynatora wyszli z domu i podwórza, udając się do następnego domu, by tam odprawić pierwszą nowennę. Do przepisanych modlitw za wiernych dołączyli codziennie modlitwę o nawrócenie tego, który pobił owego sąsiada. Winowajca nie brał udziału w nowennie. Jednak w ósmym dniu nowenny poprosił Koordynatora tej grupy do której należał, aby ostatni dzień nowenny odprawiono w jego domu. Koordynator zgodził się pod warunkiem, że przeprosi tego sąsiada, którego pobił. A on odpowiedział: już byłem u niego w szpitalu, przeprosiłem go, zapłaciłem za niego koszty leczenia, a on obiecał mi przyjść do mnie w ostatnim dniu naszej nowenny.

Podobnych wypadków zwaśnionych krewnych czy sąsiadów dzięki tej nowennie jest bardzo dużo. Ponadto dzięki tej nowennie wracają do kościoła ludzie oddaleni, a nawet odstępcy i sekciarze. Np. w miejscowości, gdzie było dużo sekciarzy, rozpoczęliśmy misje po dwumiesięcznej suszy. Studnie i rzeki już wysychały i groziła klęska głodu. W dzień rozpoczęcia misji jeszcze świeciło słońce, ale już w następnym dniu zachmurzyło się i zaczął padać rzęsisty deszcz. Lało dzień i noc. Drogi rozmokły. A ludzi w kościele codziennie przybywało. Spytałem z ciekawości dlaczego tak licznie przychodzą mimo takiej pogody. A oni odpowiedzieli mi: Bo Księża Misjonarze uczynili cud! Jaki cud – pytam – Spuścili deszcz na ziemię – odpowiedzieli. Jak to Misjonarze i deszcz, co to ma wspólnego, a oni na to: Bo przed misjami chodzili do domu badacza Pisma św. i oczerniali Księży Misjonarzy, a gdyśmy ich bronili, to nam powiedzieli: Jeżeli wasi Misjonarze są tak potężni jak uważacie, to niech spuszczą deszcz na ziemię! – I skoro tylko Księża Misjonarze przyjechali, deszcz zaczął padać. Tak to propaganda sekciarska odwróciła się przeciw sekciarzom i sprowadziła ludzi do kościoła.

Sekciarstwo jest wielkim problemem w duszpasterstwie w Brazylii. Najbardziej rozwijają się sekty spirytystyczne, zwłaszcza o podłożu afrykańskim, zapoczątkowane przez Murzynów jeszcze w okresie niewolnictwa. Niewolnicy przyjmowali wiarę chrześcijańską, aby polepszyć swój byt materialny i społeczny, ponieważ panowie byli chrześcijanami. Potajemnie jednak niewolnicy nadal uprawiali swoje kulty pogańskie. Dla zmylenia swych panów i stworzenia pozorów religii katolickiej podstawiali swoich bożków pod Osoby Boskie, a duchy jakie oni czcili pod Świętych katolickich, wykorzystując do tego również kalendarz katolicki. I tak np. w święta Matki Bożej oni oddają cześć swojej bogini morza zwanej „Iemenjá”. Najbardziej rozpowszechniła się tzw. Macumba, która prowadzi do fanatyzmu i nieraz zagraża nawet życiu ludzkiemu.

B) Misje właściwe trwają od dwóch tygodni do dwóch miesięcy, zależy od wielkości parafii. W kościele parafialnym i w kaplicach, do których należy ponad sto rodzin misje trwają cały tydzień. W mniejszych zaś kaplicach i ośrodkach kultu religijnego po cztery dni.

Po przyjęciu misjonarzy odprawia się Msza św. dla wszystkich i zapowiada program misji. Następnie odbywa się zebranie z koordynatorami, którzy przewodniczyli nowennom przygotowawczym. Przedstawiają oni na piśmie sprawozdania z odprawionych nowenn, a więc liczbę mężczyzn, kobiet i młodzieży oraz dzieci, którzy brali udział w nowennach a także inne uwagi i spostrzeżenia, wątpliwości i problemy oraz kwestie i tematy, które na życzenie wiernych misjonarz ma poruszyć w naukach stanowych.

Program dnia misyjnego jest podwójny; jeden dla miast i ośrodków robotniczych, a drugi dla mieszkańców wsi, tzw. Kolonistów. Pierwszy rozpoczyna się o godz. 5–tej rano procesją pokutną ulicami miasta, która kończy się w kościele Mszą św. z nauką o sakramentach św. dla wszystkich. W ciągu dnia, dorośli wracają do swoich zajęć a misjonarze odwiedzają wszystkie klasy szkół podstawowych i średnich, przygotowując dzieci i młodzież do sakramentów pokuty i Eucharystii.

Pod koniec tygodnia odprawia się dla nich specjalna Msza św. – jeżeli warunki tego wymagają – często na terenie szkoły, gdy np. daleko do kościoła, wielki ruch na ulicach, lub w tym czasie odbywa się inne nabożeństwo w kościele, itp.

W godzinach popołudniowych odprawia się w kościele adoracja Najświętszego Sakramentu i udziela się błogosławieństwa chorych, matek lub dzieci, oraz poświęcenie dewocjonalii, objaśniając przy tym chrześcijańskie znaczenie tak błogosławieństw jak i dewocjonalii, gdyż są tam często nadużywane dla celów zabobonnych, zwłaszcza przez spirytystów. Wieczorem po Mszy św. dla wszystkich, wygłasza się nauki stanowe dla małżeństw i młodzieży, w których kładzie się szczególny nacisk na przygotowanie do sakramentu pokuty. Przeprowadza się wspólny rachunek sumienia i objaśnia kiedy potrzebna jest spowiedź generalna. Skutki tych kazań są wspaniałe zwłaszcza w tych parafiach, gdzie zaniedbano spowiedź uszną, wprowadzając na jej miejsce spowiedź powszechną – „Communitaria”.

Po Soborze Watykańskim II, wielu księży zaczęło wprowadzać reformy zbyt pochopnie, bez należytego zrozumienia i przygotowania wiernych. Z pośpiechem wprowadzali to, co im ułatwiało pracę. A więc praktyka spowiedzi powszechnej uwalniała ich od słuchania tysięcy spowiedzi usznych. Praktyka ta doprowadziła tłumy wiernych do Komunii św., ale bez należytego przygotowania, a często i świętokradzkiej, gdyż wielu rozwodników i żyjących w nielegalnych związkach małżeńskich uważało się za rozgrzeszonych i bez skrupułów przystępowało do Komunii św.

Misje w takich warunkach były szczególnie trudne, bo najpierw trzeba było przekonać duszpasterzy, aby powrócili do konfesjonałów. Na szczęście wśród polskich księży spotykało się to bardzo rzadko, a raczej byli oni przykładem gorliwości w słuchaniu spowiedzi – dla innych duszpasterzy.

W czasie Misji urządza się specjalne nabożeństwa:

1. Dzień chorych: z Mszą św. i błogosławieństwem w kościele;
2. Dla małżeństw: Msza św. z odnowieniem ślubów małżeńskich;
3. Dla młodzieży: Msza św. z oddaniem się na służbę Matce Bożej;
4. Dla kierowców: poświęcenie pojazdów mechanicznych;
5. Dla dzieci małych: Oddanie ich pod opiekę Matki Bożej, tzw. „Consagracao”;
6. Za zmarłych: procesja ze świecami i Msza św. na cmentarzu.

Program dnia misyjnego w ośrodkach wiejskich różni się od miejskiego tym, że:

1. Rano nie urządza się procesji pokutnej, gdyż prace przy gospodarstwie na to nie pozwalają, kilkunastokilometrowa droga do kaplicy stanowi dla wiernych chyba większą pokutę niż półgodzinna procesja w mieście.
2. Wszystkie spotkania, konferencje i Msze św. odprawia się w ciągu dnia, przed południem dla młodzieży i dzieci, a po południu dla małżeństw .

Wieczorem zaś odprawia się różaniec i wyświetla przeźrocza o tematyce religijnej dla wszystkich. We wszystkich kościołach, kaplicach i ośrodkach kultu ostatnim nabożeństwem jest poświęcenie krzyża misyjnego.Udają się tam w pielgrzymce wioząc ze sobą figury świętych, nazwy miejscowości i różne hasła religijne. Wszystkie wspólnoty udają się na zakończenie Misji do kościoła parafialnego wioząc figury świętych patronów swoich wspólnot. Przynoszą także transparenty głoszące imiona świętych patronów, miejscowości i hasła religijne

C) Post–Misje rozpoczynają się w chwili zakończenia misji właściwych. Zakończenie to odbywa się w kościele parafialnym z udziałem wszystkich wspólnot należących do parafii. Często z braku miejsca w kościele odprawia się Msza św. polowa. Po niej następuje poświęcenie krzyża misyjnego i pożegnanie misjonarzy, ale nie na długo, bo i tym razem misje się jeszcze nie kończą. Kontynuować je będą koordynatorzy grup 9–ciu rodzin utworzonych dla odprawiania nowenny przygotowawczej. Otrzymują tekst modlitw i rozważań biblijnych na dalsze trzy nowenny, które odprawią ze swoimi grupami już nie codziennie, ale raz na miesiąc. W tym celu zabierają także figurki Matki Bożej, aby im towarzyszyły spotkaniach od domu do domu.

Po trzech miesiącach w dniu wyznaczonym już na pożegnaniu, misjonarze powrócą na parafię, aby się znów spotkać ze wszystkimi Koordynatorami. Na tych zebraniach Koordynatorzy przedstawiają sprawozdanie z pracy swoich grup i otrzymują nowy tekst rozważań na następne 12 miesięcy. Po roku odbędzie się następne spotkanie. Obecność na tych zebraniach dochodzi do 90 procent.

Te miesięczne zebrania grup po 9 rodzin mają na celu przygotować parafię do nowej linii duszpasterskiej opartej na tzw. „Communidade eclesial de base” – czyli podstawowych wspólnot kościelnych. Mają one zastąpić brak duchowieństwa i między innymi prowadzić katechezę rodzinną.

Z tych małych grup wyłaniają się nieraz liderzy naturalni, oraz kandydaci na katechetów, szafarzy Eucharystii, diakonów a nawet do kapłaństwa czy życia zakonnego. Ten typ duszpasterstwa rozpoczął się około 15 lat temu, a już można obserwować zwiększoną frekwencję w uczestniczeniu we Mszy św. czy w nabożeństwach niedzielnych, które wierni sami odprawiają w kościołach filialnych, kaplicach i innych ośrodkach kultu.

W organizowaniu tych podstawowych wspólnot kościelnych, władze kościelne spotkały się z zarzutem o charakterze politycznym. Rząd wojskowy zarzucał Kościołowi, że tworzy „komórki komunistyczne”. Jest to zarzut bezpodstawny, gdyż w samym założeniu podstawowych wspólnot kościelnych wyklucza się jakąkolwiek działalność polityczną. Gdyby jednak udało się wprowadzić i utrzymać je w całej Brazylii to chyba żadne państwo na świecie nie miałoby organizacji tak doskonałej, jaką miałby Kościół brazylijski.


poprzedni rozdział Wstęp i spis rozdziałów następny rozdział

[*] Ks. Wiktor Paszek CM - ur. w 1931 r.; do Zgromadzenia Misji wstąpił w 1949 r., święcenia kapłańskie w 1956 r. W 1960 - 1999 pracował w Brazylijskiej Prowincji Kurytyby (do 1969 była to Wice-Prowincja Polski w Kurytybie). Przez wszystkie lata w Brazylii był zaangażowany w głoszenie misji ludowych i rekolekcji w trzech stanach na południu Brazylii: Parana, Santa Catrina, Rio Grande do Sul

[**] publikacja wydana nakładem Wydawnictwa Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy w Krakowie w 2003 r.; ISBN 83-7216-333-2; projekt okładki i opracowanie graficzne, ks. Wacław Piszczek CM

[***] na temat innych misji zagranicznych, na których pracują polscy Misjonarze św Wincentego a Paulo można przeczytać na stronie internetowej SEKRETARIATU MISYJNEGO